Co będziesz umieć po tej lekcji?
W tej lekcji nauczysz się rozpoznawać sytuacje, w których jedna wielkość rośnie tyle razy, ile druga. Jeśli kupujesz dwa razy więcej zeszytów i płacisz dwa razy więcej, to masz proporcjonalność prostą.
Najpierw zobaczysz proporcjonalność prostą na konkretnych liczbach.
Potem zapiszesz ją wzorem .
Następnie nauczysz się znajdować współczynnik proporcjonalności.
Na końcu odczytasz proporcjonalność prostą z tabeli i wykresu.
W proporcjonalności prostej iloraz jest stały.
Wykres proporcjonalności prostej jest prostą przechodzącą przez punkt .
- rozpoznać proporcjonalność prostą, zapisać ją wzorem \(y=ax\) i obliczać brakujące wartości
Wyjaśnienie krok po kroku
Każdy kolejny krok rozwija poprzedni. Po przykładach spróbuj rozwiązać pytania samodzielnie.
Gdy dwa razy więcej oznacza dwa razy drożej
Jeden zeszyt kosztuje zł. Jeśli kupujesz zeszyty, płacisz zł. Jeśli kupujesz zeszytów, płacisz zł. Cena całkowita rośnie tyle razy, ile liczba zeszytów.

Jeden zeszyt kosztuje zł. Ile kosztuje zeszytów?
Liczba zeszytów to .
Cena jednego zeszytu to zł.
Mnożymy liczbę zeszytów przez cenę jednego zeszytu: .
zeszytów kosztuje zł. Cena jest proporcjonalna do liczby zeszytów.
Stały koszt jednej sztuki jest współczynnikiem proporcjonalności.
Wzór proporcjonalności prostej
Jeżeli jest proporcjonalne do , to powstaje przez pomnożenie przez stałą liczbę. Tę stałą nazywamy współczynnikiem proporcjonalności.
Dla zależności oblicz , gdy .
Wzór mówi, że jest razy większe od .
Podstawiamy : .
Liczymy: .
Dla wartość wynosi .
W zapisie liczba mówi, ile razy mnożymy , żeby dostać .
Jak znaleźć współczynnik proporcjonalności?
Jeśli znasz jedną parę wartości i , możesz znaleźć współczynnik . Wystarczy podzielić przez , pod warunkiem że .
Wielkości i są proporcjonalne wprost. Dla mamy . Znajdź wzór tej zależności.
W proporcjonalności prostej zapisujemy .
Podstawiamy znaną parę: .
Dzielimy przez : .
Wzór ma postać .
Każda wartość jest razy większa od odpowiadającego jej .
Jeśli w zadaniu jest informacja „dla wartość ”, od razu sprawdź iloraz .
Tabela proporcjonalności prostej
W tabeli proporcjonalności prostej iloraz jest taki sam w każdym wierszu. Jeśli raz wychodzi , to w każdym poprawnym wierszu też musi wychodzić .

Sprawdź, czy tabela opisuje proporcjonalność prostą: , .
Dla pierwszej pary liczymy .
Dla drugiej pary: .
Dla trzeciej pary: .
Iloraz jest za każdym razem taki sam.
Tabela opisuje proporcjonalność prostą ze współczynnikiem , czyli .
Uwaga: Nie sprawdzaj różnicy . W proporcjonalności prostej stały jest iloraz , nie różnica.
Wykres proporcjonalności prostej
Wykres funkcji jest prostą przechodzącą przez początek układu współrzędnych. Punkt pasuje zawsze, bo gdy , to .

Narysuj najważniejsze punkty wykresu .
Dla : , więc mamy punkt .
Dla : , więc mamy punkt .
Dla : , więc mamy punkt .
Punkty leżą na jednej prostej.
Wykres pokazuje, że każdemu zwiększeniu odpowiada proporcjonalne zwiększenie .
Jeśli prosta nie przechodzi przez , to nie jest wykresem proporcjonalności prostej.
Proporcja w zadaniu z drogą
Jeśli prędkość jest stała, droga jest proporcjonalna do czasu. Dwa razy dłuższy czas oznacza dwa razy dłuższą drogę.
Rowerzysta jedzie ze stałą prędkością . Jaką drogę przejedzie w godziny?
Przy stałej prędkości droga jest równa prędkość razy czas.
Wzór ma postać , gdzie to czas w godzinach.
Podstawiamy : .
Liczymy: .
Rowerzysta przejedzie km.
Jednostka współczynnika też pomaga. Jeśli prędkość to , to po pomnożeniu przez godziny zostają kilometry.
Teraz Twoja kolej
Wybierz odpowiedź w myślach lub na kartce, a potem rozwiń rozwiązanie.
Jeśli jest wprost proporcjonalne do , a dla mamy , to wzór zależności jest równy:
Sprawdź odpowiedź
Współczynnik proporcjonalności to , więc .
Która tabela opisuje proporcjonalność prostą?
,
,
,
,
Sprawdź odpowiedź
,
W tabeli A iloraz wynosi stale : , , .
Wykres proporcjonalności prostej zawsze:
przechodzi przez punkt
jest parabolą
nie przecina osi
ma wzór
Sprawdź odpowiedź
przechodzi przez punkt
Dla mamy , więc wykres przechodzi przez .
Jeden kilogram jabłek kosztuje zł. Ile kosztuje kg jabłek?
zł
zł
zł
zł
Sprawdź odpowiedź
zł
Koszt jest proporcjonalny do masy: zł.
Najkrótsze podsumowanie metod
Proporcjonalność prosta ma wzór:
Współczynnik proporcjonalności obliczamy ze wzoru:
W tabeli proporcjonalności prostej iloraz jest stały. Na wykresie proporcjonalność prosta jest prostą przechodzącą przez punkt .