Przejdź do treści
Zdaj Matmę.BY KODILO
Pozostałe funkcje · LEKCJA 1 Z 4

Proporcjonalność prosta

Proporcjonalność

◷ 18 minPoziom: podstawowy6 kroków
ZANIM ZACZNIESZ

Co będziesz umieć po tej lekcji?

W tej lekcji nauczysz się rozpoznawać sytuacje, w których jedna wielkość rośnie tyle razy, ile druga. Jeśli kupujesz dwa razy więcej zeszytów i płacisz dwa razy więcej, to masz proporcjonalność prostą.

Plan tej lekcji

Najpierw zobaczysz proporcjonalność prostą na konkretnych liczbach.

Potem zapiszesz ją wzorem y=axy=ax.

Następnie nauczysz się znajdować współczynnik proporcjonalności.

Na końcu odczytasz proporcjonalność prostą z tabeli i wykresu.

Na start

W proporcjonalności prostej iloraz yx\frac{y}{x} jest stały.

Wykres proporcjonalności prostej jest prostą przechodzącą przez punkt (0,0)(0,0).

Po tej lekcji:
  • rozpoznać proporcjonalność prostą, zapisać ją wzorem \(y=ax\) i obliczać brakujące wartości
ZROZUM TEMAT

Wyjaśnienie krok po kroku

Każdy kolejny krok rozwija poprzedni. Po przykładach spróbuj rozwiązać pytania samodzielnie.

01WYJAŚNIENIE

Gdy dwa razy więcej oznacza dwa razy drożej

Jeden zeszyt kosztuje 44 zł. Jeśli kupujesz 22 zeszyty, płacisz 88 zł. Jeśli kupujesz 55 zeszytów, płacisz 2020 zł. Cena całkowita rośnie tyle razy, ile liczba zeszytów.

Ilustracja do lekcji o proporcjonalności.
Ilustracja do lekcji o proporcjonalności.

cena=4⋅liczba zeszytoˊw\text{cena}=4\cdot \text{liczba zeszytów}

Przykład

Jeden zeszyt kosztuje 44 zł. Ile kosztuje 77 zeszytów?

Rozwiązanie

Liczba zeszytów to 77.

Cena jednego zeszytu to 44 zł.

Mnożymy liczbę zeszytów przez cenę jednego zeszytu: 7⋅4=287\cdot 4=28.

77 zeszytów kosztuje 2828 zł. Cena jest proporcjonalna do liczby zeszytów.

Zapamiętaj

Stały koszt jednej sztuki jest współczynnikiem proporcjonalności.

02WYJAŚNIENIE

Wzór proporcjonalności prostej

Jeżeli yy jest proporcjonalne do xx, to yy powstaje przez pomnożenie xx przez stałą liczbę. Tę stałą nazywamy współczynnikiem proporcjonalności.

y=axy=ax

Przykład

Dla zależności y=6xy=6x oblicz yy, gdy x=9x=9.

Rozwiązanie

Wzór mówi, że yy jest 66 razy większe od xx.

Podstawiamy x=9x=9: y=6⋅9y=6\cdot 9.

Liczymy: 6⋅9=546\cdot 9=54.

Dla x=9x=9 wartość yy wynosi 5454.

Zapamiętaj

W zapisie y=axy=ax liczba aa mówi, ile razy mnożymy xx, żeby dostać yy.

03WYJAŚNIENIE

Jak znaleźć współczynnik proporcjonalności?

Jeśli znasz jedną parę wartości xx i yy, możesz znaleźć współczynnik aa. Wystarczy podzielić yy przez xx, pod warunkiem że x≠0x\neq 0.

a=yxa=\frac{y}{x}

Przykład

Wielkości xx i yy są proporcjonalne wprost. Dla x=5x=5 mamy y=35y=35. Znajdź wzór tej zależności.

Rozwiązanie

W proporcjonalności prostej zapisujemy y=axy=ax.

Podstawiamy znaną parę: 35=a⋅535=a\cdot 5.

Dzielimy przez 55: a=355=7a=\frac{35}{5}=7.

Wzór ma postać y=7xy=7x.

Każda wartość yy jest 77 razy większa od odpowiadającego jej xx.

Wskazówka

Jeśli w zadaniu jest informacja „dla x=5x=5 wartość y=35y=35”, od razu sprawdź iloraz 355\frac{35}{5}.

04WYJAŚNIENIE

Tabela proporcjonalności prostej

W tabeli proporcjonalności prostej iloraz yx\frac{y}{x} jest taki sam w każdym wierszu. Jeśli raz wychodzi 33, to w każdym poprawnym wierszu też musi wychodzić 33.

Ilustracja do lekcji o proporcjonalności.
Ilustracja do lekcji o proporcjonalności.
Przykład

Sprawdź, czy tabela opisuje proporcjonalność prostą: x=2,4,6x=2,4,6, y=6,12,18y=6,12,18.

Rozwiązanie

Dla pierwszej pary liczymy yx=62=3\frac{y}{x}=\frac{6}{2}=3.

Dla drugiej pary: 124=3\frac{12}{4}=3.

Dla trzeciej pary: 186=3\frac{18}{6}=3.

Iloraz jest za każdym razem taki sam.

Tabela opisuje proporcjonalność prostą ze współczynnikiem a=3a=3, czyli y=3xy=3x.

Wskazówka

Uwaga: Nie sprawdzaj różnicy y−xy-x. W proporcjonalności prostej stały jest iloraz yx\frac{y}{x}, nie różnica.

05WYJAŚNIENIE

Wykres proporcjonalności prostej

Wykres funkcji y=axy=ax jest prostą przechodzącą przez początek układu współrzędnych. Punkt (0,0)(0,0) pasuje zawsze, bo gdy x=0x=0, to y=a⋅0=0y=a\cdot 0=0.

Ilustracja do lekcji o proporcjonalności.
Ilustracja do lekcji o proporcjonalności.

y=2xy=2x

Przykład

Narysuj najważniejsze punkty wykresu y=2xy=2x.

Rozwiązanie

Dla x=0x=0: y=2⋅0=0y=2\cdot 0=0, więc mamy punkt (0,0)(0,0).

Dla x=1x=1: y=2⋅1=2y=2\cdot 1=2, więc mamy punkt (1,2)(1,2).

Dla x=2x=2: y=2⋅2=4y=2\cdot 2=4, więc mamy punkt (2,4)(2,4).

Punkty leżą na jednej prostej.

Wykres y=2xy=2x pokazuje, że każdemu zwiększeniu xx odpowiada proporcjonalne zwiększenie yy.

Zapamiętaj

Jeśli prosta nie przechodzi przez (0,0)(0,0), to nie jest wykresem proporcjonalności prostej.

06WYJAŚNIENIE

Proporcja w zadaniu z drogą

Jeśli prędkość jest stała, droga jest proporcjonalna do czasu. Dwa razy dłuższy czas oznacza dwa razy dłuższą drogę.

Przykład

Rowerzysta jedzie ze stałą prędkością 18kmh18\frac{\text{km}}{\text{h}}. Jaką drogę przejedzie w 2,52{,}5 godziny?

Rozwiązanie

Przy stałej prędkości droga jest równa prędkość razy czas.

Wzór ma postać s=18ts=18t, gdzie tt to czas w godzinach.

Podstawiamy t=2,5t=2{,}5: s=18⋅2,5s=18\cdot 2{,}5.

Liczymy: 18⋅2,5=4518\cdot 2{,}5=45.

Rowerzysta przejedzie 4545 km.

Wskazówka

Jednostka współczynnika też pomaga. Jeśli prędkość to kmh\frac{\text{km}}{\text{h}}, to po pomnożeniu przez godziny zostają kilometry.

SPRAWDŹ SIĘ

Teraz Twoja kolej

Wybierz odpowiedź w myślach lub na kartce, a potem rozwiń rozwiązanie.

PYTANIE 01

Jeśli yy jest wprost proporcjonalne do xx, a dla x=4x=4 mamy y=20y=20, to wzór zależności jest równy:

A

y=5xy=5x

B

y=4xy=4x

C

y=20xy=20x

D

y=x+16y=x+16

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: A

y=5xy=5x

Współczynnik proporcjonalności to a=204=5a=\frac{20}{4}=5, więc y=5xy=5x.

PYTANIE 02

Która tabela opisuje proporcjonalność prostą?

A

x:1,2,3x:1,2,3, y:4,8,12y:4,8,12

B

x:1,2,3x:1,2,3, y:4,5,6y:4,5,6

C

x:1,2,3x:1,2,3, y:4,6,8y:4,6,8

D

x:1,2,3x:1,2,3, y:4,7,10y:4,7,10

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: A

x:1,2,3x:1,2,3, y:4,8,12y:4,8,12

W tabeli A iloraz yx\frac{y}{x} wynosi stale 44: 41=4\frac{4}{1}=4, 82=4\frac{8}{2}=4, 123=4\frac{12}{3}=4.

PYTANIE 03

Wykres proporcjonalności prostej y=axy=ax zawsze:

A

przechodzi przez punkt (0,0)(0,0)

B

jest parabolą

C

nie przecina osi yy

D

ma wzór y=axy=\frac{a}{x}

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: A

przechodzi przez punkt (0,0)(0,0)

Dla x=0x=0 mamy y=a⋅0=0y=a\cdot 0=0, więc wykres przechodzi przez (0,0)(0,0).

PYTANIE 04

Jeden kilogram jabłek kosztuje 66 zł. Ile kosztuje 3,53{,}5 kg jabłek?

A

9,59{,}5 zł

B

1818 zł

C

2121 zł

D

3636 zł

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: C

2121 zł

Koszt jest proporcjonalny do masy: 6⋅3,5=216\cdot 3{,}5=21 zł.

NA KONIEC

Najkrótsze podsumowanie metod

Proporcjonalność prosta ma wzór:

y=axy=ax

Współczynnik proporcjonalności obliczamy ze wzoru:

a=yxa=\frac{y}{x}

W tabeli proporcjonalności prostej iloraz yx\frac{y}{x} jest stały. Na wykresie proporcjonalność prosta jest prostą przechodzącą przez punkt (0,0)(0,0).