Przejdź do treści
Zdaj Matmę.BY KODILO
Planimetria · LEKCJA 3 Z 3

Dowody geometryczne na poziomie podstawowym

Dane, własności i wnioski

◷ 26 minPoziom: podstawowy8 kroków
ZANIM ZACZNIESZ

Co będziesz umieć po tej lekcji?

W tej lekcji nauczysz się pisać dowody geometryczne prostym językiem. Nie chodzi o długie akademickie dowody. Chodzi o kilka zdań, które pokazują, z czego wynika teza.

Plan tej lekcji

Najpierw nauczysz się odróżniać dane od tezy.

Potem poznasz typowe narzędzia: kąty, równoległość, przystawanie, podobieństwo i pola.

Następnie przećwiczysz dowody krok po kroku.

Na końcu zobaczysz, jak nie zgubić uzasadnienia w zadaniu maturalnym.

Na start

Dowód to nie obliczenie na oko.

Każdy krok powinien wynikać z danych, znanego twierdzenia albo poprzedniego kroku.

Po tej lekcji:
  • Po tej lekcji uczeń umie pisać proste dowody geometryczne, korzystając z równości kątów, równoległości, przystawania, podobieństwa, symetrii i wzorów na pola.
ZROZUM TEMAT

Wyjaśnienie krok po kroku

Każdy kolejny krok rozwija poprzedni. Po przykładach spróbuj rozwiązać pytania samodzielnie.

01WYJAŚNIENIE

Dane, teza i plan

W zadaniu dowodowym najpierw wypisz, co jest dane, a co trzeba wykazać. Teza to zdanie, które ma wynikać z danych.

Dane: informacje podane w treści lub na rysunku.

Teza: to, co trzeba udowodnić.

Plan: wybór narzędzia, na przykład kąty, podobieństwo, pole albo Pitagoras.

Dowód: uporządkowane kroki prowadzące od danych do tezy.

Przykład

W trójkącie ABCABC dane jest AB=ACAB=AC. Wykaż, że kąty przy podstawie BCBC są równe.

Rozwiązanie

Dane: AB=ACAB=AC, czyli trójkąt ABCABC jest równoramienny.

Teza: ∠ABC=∠BCA\angle ABC=\angle BCA.

Korzystamy z własności trójkąta równoramiennego.

W trójkącie równoramiennym kąty przy podstawie są równe.

Podstawą jest bok BCBC, więc kąty przy podstawie to ∠ABC\angle ABC i ∠BCA\angle BCA.

Równość ramion daje równość kątów przy podstawie.

Zapamiętaj

W dowodzie nie wystarczy napisać „widać z rysunku”.

Trzeba wskazać własność albo twierdzenie, które uzasadnia wniosek.

02WYJAŚNIENIE

Dowód z sumy kątów w trójkącie

Jednym z najprostszych narzędzi w dowodach jest suma kątów w trójkącie. Jeśli dwa trójkąty mają po dwa równe kąty, to trzecie kąty też są równe.

Pokazać, że jeśli dwa kąty w dwóch trójkątach są równe, to trzecie też muszą być równe.
Pokazać, że jeśli dwa kąty w dwóch trójkątach są równe, to trzecie też muszą być równe.

α+β+γ=180∘\alpha+\beta+\gamma=180^\circ

Przykład

W trójkątach ABCABC i DEFDEF wiadomo, że ∠A=∠D\angle A=\angle D oraz ∠B=∠E\angle B=\angle E. Wykaż, że ∠C=∠F\angle C=\angle F.

Rozwiązanie

W trójkącie ABCABC suma kątów wynosi 180∘180^\circ, więc ∠C=180∘−∠A−∠B\angle C=180^\circ-\angle A-\angle B.

W trójkącie DEFDEF suma kątów wynosi 180∘180^\circ, więc ∠F=180∘−∠D−∠E\angle F=180^\circ-\angle D-\angle E.

Z danych mamy ∠A=∠D\angle A=\angle D oraz ∠B=∠E\angle B=\angle E.

Odejmujemy więc od 180∘180^\circ takie same kąty.

Otrzymujemy ∠C=∠F\angle C=\angle F.

Równość dwóch par kątów wymusza równość trzeciej pary.

03WYJAŚNIENIE

Dowód z kątów przy prostych równoległych

Jeśli w zadaniu są proste równoległe, często pojawiają się kąty naprzemianległe albo odpowiadające. To bardzo częsty początek dowodu podobieństwa trójkątów.

Pokazać dowód podobieństwa trójkątów z odcinkiem równoległym do boku.
Pokazać dowód podobieństwa trójkątów z odcinkiem równoległym do boku.

Przy prostych równoległych kąty odpowiadające są równe.

Przy prostych równoległych kąty naprzemianległe są równe.

Dwie pary równych kątów wystarczą do podobieństwa trójkątów.

Przykład

W trójkącie ABCABC punkty D∈ABD\in AB, E∈ACE\in AC, a DE∥BCDE\parallel BC. Wykaż, że △ADE∼△ABC\triangle ADE\sim\triangle ABC.

Rozwiązanie

Kąt ∠DAE\angle DAE jest tym samym kątem co ∠BAC\angle BAC, bo leży przy wierzchołku AA.

Ponieważ DE∥BCDE\parallel BC, kąt ∠ADE\angle ADE jest równy kątowi ∠ABC\angle ABC jako kąt odpowiadający.

Mamy dwie pary równych kątów.

Z cechy kąt-kąt trójkąty ADEADE i ABCABC są podobne.

Równoległość odcinka DEDE do boku BCBC tworzy mniejszy trójkąt podobny do dużego.

04WYJAŚNIENIE

Dowód z przystawania trójkątów

Jeśli dwa trójkąty są przystające, to mają równe odpowiadające boki i kąty. W dowodach często wykazujesz przystawanie, żeby potem wyciągnąć równość odcinków. W trójkątach prostokątnych wystarczy równość przeciwprostokątnych i jednej pary przyprostokątnych: z twierdzenia Pitagorasa wynika wtedy równość drugiej pary przyprostokątnych, więc działa cecha bok–bok–bok.

Trójkąt równoramienny ABC z równymi bokami AB i AC oraz wysokością AD opuszczoną na podstawę BC.
Trójkąt równoramienny ABC z równymi bokami AB i AC oraz wysokością AD opuszczoną na podstawę BC.

Cecha bok-bok-bok: trzy pary boków równe.

Cecha bok-kąt-bok: dwie pary boków i kąt między nimi równe.

Cecha kąt-bok-kąt: dwa kąty i bok między nimi równe.

Po wykazaniu przystawania można wnioskować o równości odpowiadających elementów.

Przykład

W trójkącie równoramiennym ABCABC, gdzie AB=ACAB=AC, poprowadzono wysokość ADAD na podstawę BCBC. Wykaż, że BD=DCBD=DC.

Rozwiązanie

Wysokość ADAD jest prostopadła do BCBC, więc ∠ADB=∠ADC=90∘\angle ADB=\angle ADC=90^\circ.

Trójkąty ABDABD i ACDACD mają wspólny bok ADAD.

Z danych mamy AB=ACAB=AC.

Trójkąty ABDABD i ACDACD są prostokątne, mają równe przeciwprostokątne ABAB i ACAC oraz wspólną przyprostokątną ADAD.

Są więc przystające.

Z przystawania wynika równość odpowiadających boków: BD=DCBD=DC.

Wysokość opuszczona z wierzchołka trójkąta równoramiennego dzieli podstawę na połowy.

Zapamiętaj

Przystawanie daje równość długości.

Podobieństwo daje proporcje długości.

05WYJAŚNIENIE

Dowód z pól

Czasem najprościej udowodnić równość pól, a nie długości. Trójkąty o tej samej podstawie i tej samej wysokości mają równe pola.

Pokazać, że przekątna równoległoboku dzieli go na dwa trójkąty o równych polach.
Pokazać, że przekątna równoległoboku dzieli go na dwa trójkąty o równych polach.

P=12ahP=\frac{1}{2}ah

Przykład

W równoległoboku ABCDABCD przekątna ACAC dzieli go na dwa trójkąty. Wykaż, że te trójkąty mają równe pola.

Rozwiązanie

Niech ABCDABCD będzie równoległobokiem, a ACAC jego przekątną. Trójkąt ABCABC ma podstawę ABAB, a trójkąt ACDACD — podstawę CDCD. Boki ABAB i CDCD są równe i równoległe. Wysokości opuszczone na te podstawy są równe odległości między prostymi ABAB i CDCD, oznaczmy ją przez hh. Zatem PABC=12AB⋅h=12CD⋅h=PACDP_{ABC}=\frac12 AB\cdot h=\frac12 CD\cdot h=P_{ACD}. Przekątna dzieli więc równoległobok na dwie części o równych polach.

06WYJAŚNIENIE

Dowód z twierdzenia Pitagorasa

Twierdzenie Pitagorasa może służyć nie tylko do liczenia długości. Można nim uzasadnić, że dwa odcinki są równe, jeśli ich kwadraty wychodzą takie same.

a2+b2=c2a^2+b^2=c^2

Przykład

Punkty AA i BB leżą na osi poziomej, a punkt CC leży nad środkiem odcinka ABAB. Wiadomo, że ACAC i BCBC tworzą z połowami podstawy dwa trójkąty prostokątne o takich samych przyprostokątnych. Wykaż, że AC=BCAC=BC.

Rozwiązanie

Punkt CC leży nad środkiem odcinka ABAB, więc odległości od środka do AA i do BB są równe.

Wysokość z punktu CC do podstawy jest wspólna dla obu trójkątów prostokątnych.

Oba trójkąty prostokątne mają więc takie same przyprostokątne.

Z twierdzenia Pitagorasa przeciwprostokątna w pierwszym trójkącie ma kwadrat równy sumie tych samych dwóch kwadratów.

W drugim trójkącie przeciwprostokątna ma taki sam kwadrat.

Długości są dodatnie, więc AC=BCAC=BC.

Punkt leżący nad środkiem podstawy i na prostopadłej do niej jest równo oddalony od końców podstawy.

Zapamiętaj

Jeśli dwa odcinki mają równe kwadraty długości i są dodatnie, to mają równe długości.

07WYJAŚNIENIE

Dowód podobieństwa i wniosek o proporcji

W zadaniach z dowodem często najpierw pokazujesz podobieństwo trójkątów, a dopiero potem zapisujesz proporcję boków. To typowy schemat z twierdzeniem Talesa.

Przykład

W trójkącie ABCABC odcinek DE∥BCDE\parallel BC, gdzie D∈ABD\in AB, E∈ACE\in AC. Wykaż, że ADAB=AEAC\frac{AD}{AB}=\frac{AE}{AC}.

Rozwiązanie

Ponieważ DE∥BCDE\parallel BC, odpowiednie kąty przy prostych równoległych są równe.

Kąt przy wierzchołku AA jest wspólny dla trójkątów ADEADE i ABCABC.

Zatem trójkąty ADEADE i ABCABC są podobne z cechy kąt-kąt.

W podobnych trójkątach odpowiadające boki są proporcjonalne.

Bokowi ADAD odpowiada ABAB, a bokowi AEAE odpowiada ACAC.

Stąd ADAB=AEAC\frac{AD}{AB}=\frac{AE}{AC}.

Proporcja nie pojawia się z samego rysunku. Wynika z podobieństwa trójkątów.

Wskazówka

Uwaga: Nie zapisuj proporcji bez wskazania, dlaczego trójkąty są podobne. W dowodzie trzeba podać przyczynę.

08WYJAŚNIENIE

Jak pisać dowód na maturze?

Dobry dowód maturalny nie musi być długi. Ma być jasny: dane, własność, wniosek. Lepiej napisać mniej zdań, ale każde z uzasadnieniem.

Zacznij od informacji z treści: „Ponieważ DE∥BCDE\parallel BC...”.

Nazwij własność: „kąty odpowiadające są równe”.

Wskaż cechę: „z cechy kąt-kąt trójkąty są podobne”.

Dopiero potem podaj wniosek: „więc odpowiadające boki są proporcjonalne”.

Nie opieraj dowodu na samym wyglądzie rysunku.

Jeśli używasz twierdzenia, napisz je w konkretnej sytuacji zadania.

Przykład

Popraw zdanie: „Trójkąty są podobne, bo tak widać na rysunku”.

Rozwiązanie

Sam wygląd rysunku nie jest dowodem.

Trzeba wskazać, które kąty są równe albo które boki są proporcjonalne.

Poprawnie można napisać: „Ponieważ DE∥BCDE\parallel BC, kąty odpowiadające są równe. Kąt przy AA jest wspólny, więc trójkąty są podobne z cechy kąt-kąt”.

Dowód powinien mówić, z czego wynika podobieństwo, a nie tylko je ogłaszać.

Zapamiętaj

W dowodzie najważniejsze są słowa: „ponieważ”, „więc”, „zatem”, „wynika z”.

One pokazują logiczny łańcuch rozumowania.

SPRAWDŹ SIĘ

Teraz Twoja kolej

Wybierz odpowiedź w myślach lub na kartce, a potem rozwiń rozwiązanie.

PYTANIE 01

Zadania utrwalające

W trójkącie równoramiennym ABCABC mamy AB=ACAB=AC. Który wniosek jest poprawny?

A

∠ABC=∠BCA\angle ABC=\angle BCA

B

∠BAC=∠ABC\angle BAC=\angle ABC

C

BC=ACBC=AC

D

wszystkie kąty są równe

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: A

∠ABC=∠BCA\angle ABC=\angle BCA

W trójkącie równoramiennym kąty przy podstawie są równe. Podstawą jest BCBC, więc równe są ∠ABC\angle ABC i ∠BCA\angle BCA.

PYTANIE 02

Zadania utrwalające 2

Jeśli w trójkącie ABCABC odcinek DE∥BCDE\parallel BC, gdzie D∈ABD\in AB, E∈ACE\in AC, to trójkąty ADEADE i ABCABC są podobne z cechy:

A

bok-bok-bok

B

kąt-kąt

C

bok-kąt-bok

D

Pitagorasa

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: B

kąt-kąt

Równoległość daje równość kątów odpowiadających, a kąt przy AA jest wspólny. Są dwie pary równych kątów.

PYTANIE 03

Zadania utrwalające 3

Przekątna równoległoboku dzieli go na dwa trójkąty. Które zdanie jest prawdziwe?

A

Te trójkąty mają równe pola.

B

Jeden trójkąt zawsze ma dwa razy większe pole.

C

Pola zależą od długości przekątnej i nie da się ich porównać.

D

Te trójkąty nie mają wspólnego boku.

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: A

Te trójkąty mają równe pola.

Przekątna równoległoboku dzieli go na dwa trójkąty o równych polach.

PYTANIE 04

Zadania utrwalające 4

W dowodzie podobieństwa trójkątów z prostymi równoległymi najważniejsze jest wykazanie:

A

równości pól

B

równości dwóch par kątów

C

równości obwodów

D

że wszystkie boki są równe

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: B

równości dwóch par kątów

Przy prostych równoległych zwykle korzystamy z równości kątów odpowiadających lub naprzemianległych, co daje podobieństwo z cechy kąt-kąt.

PYTANIE 05

Zadania utrwalające 5

Które zdanie jest poprawnym elementem dowodu?

A

„Tak wygląda na rysunku”.

B

„Na pewno tak jest”.

C

„Ponieważ DE∥BCDE\parallel BC, kąty odpowiadające są równe”.

D

„Nie trzeba uzasadniać”.

Sprawdź odpowiedź
Poprawna odpowiedź: C

„Ponieważ DE∥BCDE\parallel BC, kąty odpowiadające są równe”.

To zdanie podaje konkretną przyczynę wniosku: równoległość prostych i własność kątów odpowiadających.

NA KONIEC

Podsumowanie

W dowodzie najpierw ustal dane i tezę.

Każdy krok powinien wynikać z danych, znanego twierdzenia albo wcześniejszego wniosku.

Suma kątów w trójkącie pozwala uzasadniać równość trzecich kątów.

Proste równoległe dają równe kąty odpowiadające lub naprzemianległe.

Dwie pary równych kątów wystarczają do podobieństwa trójkątów.

Przystawanie trójkątów pozwala wnioskować o równości odpowiadających boków i kątów.

Równe podstawy i równe wysokości dają równe pola trójkątów.

W dowodzie nie używaj argumentu „widać z rysunku” bez matematycznego uzasadnienia.