Co będziesz umieć po tej lekcji?
W tej lekcji nauczysz się pisać dowody geometryczne prostym językiem. Nie chodzi o długie akademickie dowody. Chodzi o kilka zdań, które pokazują, z czego wynika teza.
Najpierw nauczysz się odróżniać dane od tezy.
Potem poznasz typowe narzędzia: kąty, równoległość, przystawanie, podobieństwo i pola.
Następnie przećwiczysz dowody krok po kroku.
Na końcu zobaczysz, jak nie zgubić uzasadnienia w zadaniu maturalnym.
Dowód to nie obliczenie na oko.
Każdy krok powinien wynikać z danych, znanego twierdzenia albo poprzedniego kroku.
- Po tej lekcji uczeń umie pisać proste dowody geometryczne, korzystając z równości kątów, równoległości, przystawania, podobieństwa, symetrii i wzorów na pola.
Wyjaśnienie krok po kroku
Każdy kolejny krok rozwija poprzedni. Po przykładach spróbuj rozwiązać pytania samodzielnie.
Dane, teza i plan
W zadaniu dowodowym najpierw wypisz, co jest dane, a co trzeba wykazać. Teza to zdanie, które ma wynikać z danych.
Dane: informacje podane w treści lub na rysunku.
Teza: to, co trzeba udowodnić.
Plan: wybór narzędzia, na przykład kąty, podobieństwo, pole albo Pitagoras.
Dowód: uporządkowane kroki prowadzące od danych do tezy.
W trójkącie dane jest . Wykaż, że kąty przy podstawie są równe.
Dane: , czyli trójkąt jest równoramienny.
Teza: .
Korzystamy z własności trójkąta równoramiennego.
W trójkącie równoramiennym kąty przy podstawie są równe.
Podstawą jest bok , więc kąty przy podstawie to i .
Równość ramion daje równość kątów przy podstawie.
W dowodzie nie wystarczy napisać „widać z rysunku”.
Trzeba wskazać własność albo twierdzenie, które uzasadnia wniosek.
Dowód z sumy kątów w trójkącie
Jednym z najprostszych narzędzi w dowodach jest suma kątów w trójkącie. Jeśli dwa trójkąty mają po dwa równe kąty, to trzecie kąty też są równe.

W trójkątach i wiadomo, że oraz . Wykaż, że .
W trójkącie suma kątów wynosi , więc .
W trójkącie suma kątów wynosi , więc .
Z danych mamy oraz .
Odejmujemy więc od takie same kąty.
Otrzymujemy .
Równość dwóch par kątów wymusza równość trzeciej pary.
Dowód z kątów przy prostych równoległych
Jeśli w zadaniu są proste równoległe, często pojawiają się kąty naprzemianległe albo odpowiadające. To bardzo częsty początek dowodu podobieństwa trójkątów.

Przy prostych równoległych kąty odpowiadające są równe.
Przy prostych równoległych kąty naprzemianległe są równe.
Dwie pary równych kątów wystarczą do podobieństwa trójkątów.
W trójkącie punkty , , a . Wykaż, że .
Kąt jest tym samym kątem co , bo leży przy wierzchołku .
Ponieważ , kąt jest równy kątowi jako kąt odpowiadający.
Mamy dwie pary równych kątów.
Z cechy kąt-kąt trójkąty i są podobne.
Równoległość odcinka do boku tworzy mniejszy trójkąt podobny do dużego.
Dowód z przystawania trójkątów
Jeśli dwa trójkąty są przystające, to mają równe odpowiadające boki i kąty. W dowodach często wykazujesz przystawanie, żeby potem wyciągnąć równość odcinków. W trójkątach prostokątnych wystarczy równość przeciwprostokątnych i jednej pary przyprostokątnych: z twierdzenia Pitagorasa wynika wtedy równość drugiej pary przyprostokątnych, więc działa cecha bok–bok–bok.

Cecha bok-bok-bok: trzy pary boków równe.
Cecha bok-kąt-bok: dwie pary boków i kąt między nimi równe.
Cecha kąt-bok-kąt: dwa kąty i bok między nimi równe.
Po wykazaniu przystawania można wnioskować o równości odpowiadających elementów.
W trójkącie równoramiennym , gdzie , poprowadzono wysokość na podstawę . Wykaż, że .
Wysokość jest prostopadła do , więc .
Trójkąty i mają wspólny bok .
Z danych mamy .
Trójkąty i są prostokątne, mają równe przeciwprostokątne i oraz wspólną przyprostokątną .
Są więc przystające.
Z przystawania wynika równość odpowiadających boków: .
Wysokość opuszczona z wierzchołka trójkąta równoramiennego dzieli podstawę na połowy.
Przystawanie daje równość długości.
Podobieństwo daje proporcje długości.
Dowód z pól
Czasem najprościej udowodnić równość pól, a nie długości. Trójkąty o tej samej podstawie i tej samej wysokości mają równe pola.

W równoległoboku przekątna dzieli go na dwa trójkąty. Wykaż, że te trójkąty mają równe pola.
Niech będzie równoległobokiem, a jego przekątną. Trójkąt ma podstawę , a trójkąt — podstawę . Boki i są równe i równoległe. Wysokości opuszczone na te podstawy są równe odległości między prostymi i , oznaczmy ją przez . Zatem . Przekątna dzieli więc równoległobok na dwie części o równych polach.
Dowód z twierdzenia Pitagorasa
Twierdzenie Pitagorasa może służyć nie tylko do liczenia długości. Można nim uzasadnić, że dwa odcinki są równe, jeśli ich kwadraty wychodzą takie same.
Punkty i leżą na osi poziomej, a punkt leży nad środkiem odcinka . Wiadomo, że i tworzą z połowami podstawy dwa trójkąty prostokątne o takich samych przyprostokątnych. Wykaż, że .
Punkt leży nad środkiem odcinka , więc odległości od środka do i do są równe.
Wysokość z punktu do podstawy jest wspólna dla obu trójkątów prostokątnych.
Oba trójkąty prostokątne mają więc takie same przyprostokątne.
Z twierdzenia Pitagorasa przeciwprostokątna w pierwszym trójkącie ma kwadrat równy sumie tych samych dwóch kwadratów.
W drugim trójkącie przeciwprostokątna ma taki sam kwadrat.
Długości są dodatnie, więc .
Punkt leżący nad środkiem podstawy i na prostopadłej do niej jest równo oddalony od końców podstawy.
Jeśli dwa odcinki mają równe kwadraty długości i są dodatnie, to mają równe długości.
Dowód podobieństwa i wniosek o proporcji
W zadaniach z dowodem często najpierw pokazujesz podobieństwo trójkątów, a dopiero potem zapisujesz proporcję boków. To typowy schemat z twierdzeniem Talesa.
W trójkącie odcinek , gdzie , . Wykaż, że .
Ponieważ , odpowiednie kąty przy prostych równoległych są równe.
Kąt przy wierzchołku jest wspólny dla trójkątów i .
Zatem trójkąty i są podobne z cechy kąt-kąt.
W podobnych trójkątach odpowiadające boki są proporcjonalne.
Bokowi odpowiada , a bokowi odpowiada .
Stąd .
Proporcja nie pojawia się z samego rysunku. Wynika z podobieństwa trójkątów.
Uwaga: Nie zapisuj proporcji bez wskazania, dlaczego trójkąty są podobne. W dowodzie trzeba podać przyczynę.
Jak pisać dowód na maturze?
Dobry dowód maturalny nie musi być długi. Ma być jasny: dane, własność, wniosek. Lepiej napisać mniej zdań, ale każde z uzasadnieniem.
Zacznij od informacji z treści: „Ponieważ ...”.
Nazwij własność: „kąty odpowiadające są równe”.
Wskaż cechę: „z cechy kąt-kąt trójkąty są podobne”.
Dopiero potem podaj wniosek: „więc odpowiadające boki są proporcjonalne”.
Nie opieraj dowodu na samym wyglądzie rysunku.
Jeśli używasz twierdzenia, napisz je w konkretnej sytuacji zadania.
Popraw zdanie: „Trójkąty są podobne, bo tak widać na rysunku”.
Sam wygląd rysunku nie jest dowodem.
Trzeba wskazać, które kąty są równe albo które boki są proporcjonalne.
Poprawnie można napisać: „Ponieważ , kąty odpowiadające są równe. Kąt przy jest wspólny, więc trójkąty są podobne z cechy kąt-kąt”.
Dowód powinien mówić, z czego wynika podobieństwo, a nie tylko je ogłaszać.
W dowodzie najważniejsze są słowa: „ponieważ”, „więc”, „zatem”, „wynika z”.
One pokazują logiczny łańcuch rozumowania.
Teraz Twoja kolej
Wybierz odpowiedź w myślach lub na kartce, a potem rozwiń rozwiązanie.
Zadania utrwalające
W trójkącie równoramiennym mamy . Który wniosek jest poprawny?
wszystkie kąty są równe
Sprawdź odpowiedź
W trójkącie równoramiennym kąty przy podstawie są równe. Podstawą jest , więc równe są i .
Zadania utrwalające 2
Jeśli w trójkącie odcinek , gdzie , , to trójkąty i są podobne z cechy:
bok-bok-bok
kąt-kąt
bok-kąt-bok
Pitagorasa
Sprawdź odpowiedź
kąt-kąt
Równoległość daje równość kątów odpowiadających, a kąt przy jest wspólny. Są dwie pary równych kątów.
Zadania utrwalające 3
Przekątna równoległoboku dzieli go na dwa trójkąty. Które zdanie jest prawdziwe?
Te trójkąty mają równe pola.
Jeden trójkąt zawsze ma dwa razy większe pole.
Pola zależą od długości przekątnej i nie da się ich porównać.
Te trójkąty nie mają wspólnego boku.
Sprawdź odpowiedź
Te trójkąty mają równe pola.
Przekątna równoległoboku dzieli go na dwa trójkąty o równych polach.
Zadania utrwalające 4
W dowodzie podobieństwa trójkątów z prostymi równoległymi najważniejsze jest wykazanie:
równości pól
równości dwóch par kątów
równości obwodów
że wszystkie boki są równe
Sprawdź odpowiedź
równości dwóch par kątów
Przy prostych równoległych zwykle korzystamy z równości kątów odpowiadających lub naprzemianległych, co daje podobieństwo z cechy kąt-kąt.
Zadania utrwalające 5
Które zdanie jest poprawnym elementem dowodu?
„Tak wygląda na rysunku”.
„Na pewno tak jest”.
„Ponieważ , kąty odpowiadające są równe”.
„Nie trzeba uzasadniać”.
Sprawdź odpowiedź
„Ponieważ , kąty odpowiadające są równe”.
To zdanie podaje konkretną przyczynę wniosku: równoległość prostych i własność kątów odpowiadających.
Podsumowanie
W dowodzie najpierw ustal dane i tezę.
Każdy krok powinien wynikać z danych, znanego twierdzenia albo wcześniejszego wniosku.
Suma kątów w trójkącie pozwala uzasadniać równość trzecich kątów.
Proste równoległe dają równe kąty odpowiadające lub naprzemianległe.
Dwie pary równych kątów wystarczają do podobieństwa trójkątów.
Przystawanie trójkątów pozwala wnioskować o równości odpowiadających boków i kątów.
Równe podstawy i równe wysokości dają równe pola trójkątów.
W dowodzie nie używaj argumentu „widać z rysunku” bez matematycznego uzasadnienia.